Ta strona u篡wa ciasteczek (cookies), dzi瘯i kt鏎ym serwis i forum dyskusyjne mog dzia豉 lepiej.
Zaakceptuj ciasteczka

Przelom.pl

Wtorek, 29 lipca 2014
Imieniny obchodz: Beatrycze, Beatrice, Beatryks

Dodano: 25.08.2010, 14:25 Wy鈍ietle: 9605, Komentarze: 0 /

A A

Dziewczyny, dziewcz皻a. Ch這pcy, ch這paki, ch這pacy

Polszczyzna 豉twizna (58)
Ciekawa jest historia s這wa dziewczyna. Wesz這 ono do polszczyzny dopiero oko這 XVII-XVIII w., wcze郾iej pos逝giwano si wyrazem dziewa wywodz帷ym si z pras這wia雟kiego rzeczownika dh魼a i maj帷ym znaczenie `m這da kobieta, ale jeszcze nieb璠帷a matk常.
Od s這wa dziewa powsta這 zdrobnienie dziewka oznaczaj帷e na samym pocz徠ku `córk獫, z czasem `pann, kobiet niezam篹n常, a wreszcie `s逝膨c常. Ostatecznie pod wp造wem gwarowej wymowy [dziwka]- zamiast [dziewka] - wyraz ten upowszechni si w trzeciej definicji i zacz掖 oznacza `s逝膨c, czyli kobiet do ró積ych pos逝g`, a pó幡iej `kobiet 幢e si prowadz帷常.
Istnia這 te inne zdrobnienie od wyrazu dziewa, odziedziczone z pras這wia雟zczyzny, z przyrostkiem -ica, czyli dziewica. Dziewica by豉 to `m這da dziewka`, dopiero z czasem ów rzeczownik zacz掖 oznacza `kobiet niezam篹n常, a pó幡iej równie `kobiet niewinn, nieskalan常. Kiedy Adam Mickiewicz pisa w „安iteziance”: Jaki to ch這piec pi瘯ny i m這dy? / Jaka to obok dziewica? / Brzegami sinej 安itezi wody / Id przy 鈍ietle ksi篹yca, mia na my郵i w豉郾ie `m這d dziewk獫.
Zarówno dziewka , jak i dziewica (w tym znaczeniu) wysz造 ostatecznie z u篡cia. Zast徙ione zosta造 przez s這wo dziewcz. Ów wyraz mia prawie ten sam rdze (dziew-ka, dziew-ica, dziewcz-), dosz這 tylko - wskazuj帷e na istot m這d (jak dzieci, pachol, szczeni, 廝ebi itp.).

Mniej wi璚ej w XVII w. pojawi si rzeczownik dziewczyna powsta造 w ten sposób, 瞠 do rdzenia dziewcz- dodano przyrostek -yna (by豉 to po篡czka z j瞛yka ukrai雟kiego, w którym istnia這 s這wo diwýna).

A zatem wszystko jasne: najpierw funkcjonowa這 w j瞛yku polskim s這wo dziewa, od którego powsta造 zdrobnienia dziewka, dziewica, nast瘼nie wesz豉 do u篡tku forma dziewcz, a w ko鎍u dziewczyna.
S這wo dziewcz ma dzi charakter podnios造 lub 瘸rtobliwy i... przysparza nam k這potów poprawno軼iowych. Gramatycznie mamy do czynienia z rzeczownikiem rodzaju nijakiego oznaczaj帷ym istot m這d, realnie za chodzi o osob 瞠雟k. Mówimy (to) dziewcz, (tego) dziewcz璚ia itd., a w l. mn. (te) dziewcz皻a, (tych) dziewcz徠 itd. jak (to) szczeni, (tego) szczeni璚ia itd., (te) szczeni皻a, (tych) szczeni徠 itd.

Reklama

Ale jak b璠zie, kiedy do owych rzeczowników w l.mn. dojd liczebniki i zaimki: czy powiedzie dwoje, oboje dziewcz皻a czy dwie, obie dziewcz皻a?

Wed逝g s這wników poprawnie jest dwoje, oboje dziewcz皻a, jednak z liczebnikami powy瞠j dwóch dopuszczalne s zarówno konstrukcje troje, czworo, pi璚ioro dziewcz徠, jak i trzy, cztery dziewcz皻a, pi耩 dziewcz徠.

Teraz o wyrazach ch這piec, ch這pak.
Jak nietrudno si domy郵i, musz si one 陰czy z rzeczownikiem ch這p, który na samym pocz徠ku oznacza `niewolnika, s逝g獫. Poniewa tacy poddani panu osobnicy wykonywali zazwyczaj prace rolne, s這wo ch這p sta這 si w ko鎍u synonimem rzeczownika rolnik.

Przez d逝gi czas okre郵enie ch這p uwa瘸no za pogardliwe. Istnia nawet czasownik ch這pa. Je郵i kto ch這pa komu, czyli zwraca si do tego kogo per ch這p, to znaczy這, 瞠 okazywa tej osobie pogard.
Dopiero pó幡iej wyraz ch這p nabra bardziej pozytywnego sensu, zacz皻o tak mówi ogólnie o `cz這wieku doros造m p販i m瘰kiej`, st康 funkcjonuj帷e jeszcze teraz powiedzenia mój ch這p (inaczej `mój m捫`), ch這p jak d帳 lub kawa ch這pa (czyli `dobrze zbudowany, wysoki, silny m篹czyzna`) czy równy ch這p, swój ch這p (`godny uznania, dzielny, sympatyczny m篹czyzna`).
Za pomoc przyrostków -, -ec, -ak od s這wa ch這p utworzono nast瘼nie trzy zdrobnienia: ch這pi, ch這piec i ch這pak.
Najch皻niej pos逝giwano si form ch這pi (`dzieci p販i m瘰kiej`), gdy owo - od razu wskazywa這 na istot m這d (jak 廝ebi, szczeni, piskl). Od pocz徠ku by te w obiegu wyraz ch這piec, brzmieniem i budow przypominaj帷y ukrai雟ki rzeczownik chópec i bia這ruski ch豉piéc. Najpó幡iej znalaz這 si w polszczy幡ie ogólnej s這wo ch這pak (do dzi zreszt uwa瘸ne za potoczne). Stworzyli je ludzie mieszkaj帷y na Mazowszu, którzy mówili kurczak, szczeniak, dzieciak, niemowlak zamiast kurcz, szczeni, dzieci, niemowl. Dlatego i (to) ch這pi zamienili na form m瘰k (ten) ch這pak.

Mamy wi璚 dzisiaj w j瞛yku polskim s這wa ch這piec i ch這pak (ch這pi wysz這 z u篡cia), jednak to drugie sprawia trudno嗆, kiedy w zdaniu wchodzi w zwi您ek z innymi wyrazami.

Chocia w sensie realnym ch這pak to `m這dy m篹czyzna`, gramatycznie mamy do czynienia z wyrazem, który w l. mn. przyjmuje posta niem瘰koosobow (te) ch這paki (jak np. ten niemowlak i te niemowlaki). A zatem nie ma innego wyj軼ia - musimy powiedzie czy napisa: Ch這paki posz造 gra w pi趾; Ch這paki nabroi造; Ch這paki s sobie same winne. Nie wszyscy o tym wiedz i u篡waj b喚dnych zwrotów: Ch這paki poszli gra w pi趾; Ch這paki nabroili; Ch這paki s sobie sami winni.

Okazuje si jednak, 瞠 od s這wa (ten) ch這pak mo積a utworzy inn form pluraln - (ci) ch這pacy (to jak najbardziej poprawna forma, jest przecie ten Polak, ten 奸您ak, s ci Polacy, ci 奸您acy), a wtedy powie si i napisze: Ch這pacy poszli gra w pi趾; Ch這pacy nabroili; Ch這pacy s sobie sami winni. Konstrukcje z rzeczownikiem ch這pacy nie wszystkim si jednak podobaj (jest przecie forma ch這pcy), podobnie jak te z wyrazem ch這paki i orzeczeniem w rodzaju niem瘰koosobowym (zrobi造, gra造 itp.), dlatego najbezpieczniej jest mówi i pisa: Ch這pcy poszli gra w pi趾; Ch這pcy nabroili; Ch這pcy s sobie sami winni.

Maciej Malinowski
Autor jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie „Dyktando”), autorem ksi捫ek „ (...) boby by這 lepiej”, „Obcy j瞛yk polski” i „Co z t polszczyzn?”

Zg這 b陰d na stronie wykopblipflakerbuzz


Materia chroniony prawem autorskim. Prawa Autor闚, Wydawcy i Producent闚 zastrze穎ne. Jakiekolwiek u篡cie lub wykorzystywanie utwor闚 (powielanie, rozpowszechnianie itp.) w ca這軼i lub cz窷ci na wszelkich polach eksploatacji, w tym tak瞠 w internecie, wymaga pisemnej zgody.

Prosz si zalogowa. Tylko zalogowani u篡townicy serwisu Przelom.pl mog komentowa artyku造.